Het leven in een kommunalka kunnen we ons nauwelijks voorstellen. Het is een woongemeenschap waarin alleenstaanden en gezinnen één eigen slaapkamer hebben en de rest van de ruimtes moeten delen. De studentenflat die ik deelde met 18 anderen komt een beetje in de buurt, maar dan had ik geen partner, en zeker geen schoonmoeder in mijn bed. Toch is precies dit het leven van Semyon in de nieuwe voorstelling van de Nederlandse Reisopera, To Die For, de zich afspeelt in Rusland in de jaren negentig. Semyon is werkloos, geeft hier gemakkelijk zijn vrouw de schuld van. “Er moet toch meer zijn.” Als hij de gedachte van zelfmoord uitspreekt, suggereert zijn buurman om tuba te leren spelen. Met in zijn achterhoofd hier een kapitaal mee te verdienen door te spelen op uitvaarten, gaat hij voortvarend aan de slag. Heel snel in zijn leerboek wordt hij geacht een piano te kopen, en komt het oorspronkelijke plan weer aan de oppervlakte. Dit wordt opgepikt door Victor Vane, een populaire televisiepresentator, die hem uitnodigt dit live op televisie te doen. Het aanbod trekt ook allerlei vreemde figuren aan die mee willen liften op de aandacht, en zelfs de medebewoners gaan hierin mee. Op één jongen na, die een luisterend oor biedt bij het gejammer en de twijfels van Semyon, al blijkt er een heel goede reden voor zijn gebrek aan tegengas.
De voorstelling barst van de kleurrijke figuren. Dat begint al bij de buurman, die net weduwnaar is. Hij komt op in een flatteuze onderbroek en korte duster, waarbij zijn volle blote behaarde buik meteen de aandacht trekt. Dat er ook nog eens vier meiden in aerobickledij uit dezelfde kamer komen, maakt het plaatje van deze vreemde buurman compleet. Onder de vreemde snuiters bevinden zich Barbie, die wil dat Semyon gaat vertellen dat een misgelopen affaire met haar de reden is voor zijn suïcide, met als reden dat ze hoopt zo weer de aandacht van haar ex terug te krijgen. Maar ook zijn nieuwe gothic-vriendin heeft soortgelijke plannen. Het levert uiteraard een catfight op. Een schrijfster die er een mooi verhaal om wil verzinnen, een supermarkteigenaar die hem reclame wil laten maken, en een louche priester die wel heel bont uit de kast komt.
Zeker opvallend is het decor van het gebouw waar Semyon woont. Het bevindt zich op een draaischijf, dat door menskracht wordt rondgedraaid. Knap is dat ook de ruimtes, die doorgedraaid worden op het moment dat ze voor het verhaal niet van belang zijn, toch zijn gevuld. Het totale gebrek aan privacy wordt zo mooi duidelijk gemaakt. De mannen die het geheel ronddraaien, nemen soms ook zijdelings deel aan het verhaal. Een high five, iets aangeven, of het verraden van iemand die zich verstopt had: ze draaien hun hand er niet voor om. De tweede akte speelt zich vervolgens af in de televisiestudio.
De oorsprong van de opera is zeker interessant. Gebaseerd op een toneelstuk uit 1928 in Rusland tijdens een moment van verlichting, maar verboden tegen de tijd dat het opgevoerd zou moeten worden, dankzij Stalin die steeds repressiever werd. Deze operabewerking van het verhaal door de Russisch-Engelse Elena Langer zou oorspronkelijk ook in Rusland worden opgevoerd, ontdaan van alle politieke verwijzingen, maar na de inval in Oekraïne alsnog gecanceld. Deze Nederlandse versie is zodoende de wereldpremière. Voor de musicalliefhebber die regelmatig Londen bezoekt is het leuk om te weten dat Langer enige tijd artist in residence aan het Londense Almeida Theatre was: het theater dat vrij recent nog de musical American Psycho huisvestte.
Hoewel het verhaal zich in 1991 afspeelt, en gebaseerd is op een stuk van meer dan zestig jaar eerder, voelt de thematiek actueler dan ook. De zucht om aandacht, schaamteloze sociale media, ze zijn natuurlijk heel herkenbaar. Als theaterstuk voelt de voorstelling vooral heel vol: qua personages, maar ook qua mengeling van stijlen. Het vergt alle aandacht om de muziek en het verhaal te volgen. Gelukkig is er boventiteling in zowel het Engels en het Nederlands. Niet alleen voor de Russische stukken, maar ook omdat niet alles goed te verstaan is. Waar het spel van de cast prima in orde is, vallen sommige stemmen toch wat weg in de muziek of de zang van medespelers.
To Die For is een absoluut buitenbeentje, en de avontuurlijke theaterliefhebber zou zeker een kijkje moeten nemen. Wie wat verder moet reizen, zeker met het openbaar vervoer, moet er wel rekening mee houden dat de voorstelling, mede door de intensieve decorwissel in de pauze, meer dan twee-en-een-half uur duurt. Dit is veel langer dan op de website van het theater in Tilburg stond beschreven. De inleiding vooraf, mocht deze ook weer worden gegeven, is eveneens de moeite waard.
Foto’s: Marco Borggreve
